วัคซีนช่วง 1-3 ขวบ: เข็มไหนฟรีตามสิทธิ เข็มไหนเป็นวัคซีนเสริมที่ต้องจ่ายเอง

พอลูกพ้นขวบแรก นัดวัคซีนจะห่างขึ้นจนบางทีก็ลืมไปเลย เปิดสมุดสีชมพูอีกทีเพิ่งเห็นว่าเลยนัด 1 ปีครึ่งมาสองเดือนแล้ว แถมไปโรงพยาบาลเอกชนทีไรก็มีลิสต์ “วัคซีนเสริม” ให้เลือกยาวเหยียด จนไม่แน่ใจว่าตัวไหนจำเป็น ตัวไหนเลือกได้

เดี๋ยวเราสรุปให้ว่าช่วง 1-3 ขวบ ลูกมีนัดวัคซีนฟรีตามสิทธิ์อะไรบ้าง ปี 2569 มีอะไรเปลี่ยน และวัคซีนเสริมตัวไหนเป็นเรื่องที่บ้านเราต้องตัดสินใจเอง แต่ขอย้ำไว้ก่อนว่า ยึดวันนัดในสมุดสีชมพูและคำแนะนำของหมอที่ดูแลลูกเป็นหลัก นะคะ

1. ช่วง 1-3 ขวบ มีนัดวัคซีนพื้นฐานกี่นัด

Quick Answer: มี 3 นัดหลักที่ฉีดฟรีตามสิทธิ์ คือ 1 ปี 1 ปีครึ่ง และ 2 ปีครึ่ง บวกวัคซีนไข้หวัดใหญ่ที่รณรงค์ฉีดฟรีปีละครั้ง

อายุ	วัคซีนพื้นฐาน (ฟรี)	ป้องกันอะไร
9 เดือน (ก่อนเข้าช่วงนี้)	MMR เข็ม 1	หัด คางทูม หัดเยอรมัน
1 ปี	LAJE เข็ม 1	ไข้สมองอักเสบเจอี
12 เดือน (ใหม่ ปี 2569)	PCV เข็ม 3 สำหรับเด็กในโครงการ	ปอดอักเสบ ติดเชื้อในกระแสเลือด เยื่อหุ้มสมองอักเสบจากเชื้อนิวโมคอคคัส
1 ปีครึ่ง	DTP เข็ม 4, OPV ครั้งที่ 4, MMR เข็ม 2	คอตีบ บาดทะยัก ไอกรน โปลิโอ หัด คางทูม หัดเยอรมัน
2 ปีครึ่ง	LAJE เข็ม 2	ไข้สมองอักเสบเจอี
4 ปี (นัดถัดไป)	DTP เข็ม 5, OPV ครั้งที่ 5	คอตีบ บาดทะยัก ไอกรน โปลิโอ

ถ้าย้อนไปดูวัคซีนช่วงแรกเกิดถึง 2 เดือนว่าลูกได้อะไรมาแล้วบ้าง อ่านได้ที่ วัคซีนเข็มแรกๆ ของลูกตามสมุดสีชมพู ค่ะ

2. นัด 1 ปี: วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอี เข็ม 1

Quick Answer: อายุ 1 ปีลูกได้วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอีชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ (LAJE) เข็มแรก ฟรีตามสิทธิ์ และเข็ม 2 จะตามมาตอน 2 ปีครึ่ง

โรคไข้สมองอักเสบเจอีติดต่อผ่านยุงรำคาญ ซึ่งพบได้ทั่วไปในพื้นที่ที่มีนาข้าวและฟาร์มหมู โรคนี้พบไม่บ่อยแต่รุนแรง วัคซีนจึงอยู่ในวัคซีนพื้นฐานของเด็กไทยทุกคน

ปี 2569 นัด 1 ปีอาจมีวัคซีน PCV เข็มสุดท้ายเพิ่มมาด้วย สำหรับเด็กที่ได้เข็ม 2 และ 4 เดือนในโครงการ ดูรายละเอียดในข้อ 5

3. นัด 1 ปีครึ่ง: นัดใหญ่ที่สุดของช่วงนี้

Quick Answer: อายุ 1 ปีครึ่งลูกได้วัคซีน 3 ตัวในนัดเดียว คือ DTP เข็มกระตุ้นที่ 4 โปลิโอชนิดหยอด (OPV) ครั้งที่ 4 และ MMR เข็ม 2

• DTP เข็ม 4 กระตุ้นภูมิคอตีบ บาดทะยัก ไอกรน ที่ได้ไปแล้ว 3 เข็มตอน 2, 4, 6 เดือน
• OPV ครั้งที่ 4 หยอดทางปาก ไม่ต้องโดนเข็ม
• MMR เข็ม 2 กรมควบคุมโรคระบุว่าตามตารางปกติ MMR เข็มแรกให้ช่วง 9 ถึง 12 เดือน และเข็มสองให้ตอน 18 เดือน ถ้าลูกไม่มีหลักฐานว่าได้ครบ 2 เข็ม ฉีดตามได้ โดยเว้นห่างจากเข็มก่อนอย่างน้อย 4 สัปดาห์

ญาติที่มีลูกโตกว่าอาจจำว่า MMR เข็ม 2 ฉีดตอน 2 ขวบครึ่ง ซึ่งเป็นตารางเดิม ไม่ต้องสับสนนะคะ ทำตามที่โรงพยาบาลนัดไว้ในสมุดได้เลย

4. นัด 2 ปีครึ่ง: เจอีเข็ม 2 แล้วพักยาวถึง 4 ขวบ

Quick Answer: อายุ 2 ปีครึ่งได้วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอี (LAJE) เข็ม 2 ครบชุด หลังจากนี้นัดวัคซีนพื้นฐานถัดไปคือ 4 ปี

ช่วงนี้แหละที่หลายบ้านเลยนัด เพราะห่างจากนัดก่อนตั้งปีหนึ่ง ทริกง่ายๆ คือ ถ่ายรูปหน้าตารางวัคซีนในสมุดสีชมพูเก็บไว้ในมือถือ แล้วตั้งเตือนในปฏิทินล่วงหน้าเลยค่ะ ช่วงนัด 30 เดือนยังเป็นช่วงคัดกรองพัฒนาการด้วย ลองเปิด พัฒนาการลูก 2 ขวบ: เช็กลิสต์จากสมุดสีชมพู ไว้ก่อนไปได้

5. PCV ฟรีปี 2569: ลูกวัยเตาะแตะได้ไหม

Quick Answer: ปี 2569 สปสช. บรรจุวัคซีน PCV เป็นสิทธิประโยชน์สำหรับเด็กไทย ฉีด 3 เข็มตอน 2, 4 และ 12 เดือน แต่ช่วงเวลาเริ่มให้บริการจริงต่างกันแต่ละพื้นที่ และยังไม่มีข้อมูลชัดว่าเด็กที่โตเกิน 12 เดือนแล้วจะฉีดตามได้ฟรีไหม

ข้อมูลที่ยืนยันได้ตอนนี้

• ราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่ประกาศบอร์ด สปสช. เมื่อ 30 เมษายน 2569 ให้วัคซีน PCV เป็นสิทธิประโยชน์ของเด็กไทย ตามงบประมาณปี 2569
• สูตรที่ใช้คือ 2+1 ฉีดตอนอายุ 2, 4 และ 12 เดือน
• ช่วงเริ่มให้บริการถูกรายงานต่างกัน บางข่าวคาดว่าราวกรกฎาคม 2569 บางแหล่งระบุว่าเริ่ม 1 ตุลาคม 2569

ถ้าลูกอายุเกิน 12 เดือนแล้วและยังไม่เคยได้ PCV ให้ถามโรงพยาบาลที่ลูกฉีดประจำ หรือโทรสายด่วน สปสช. 1330 ว่ามีสิทธิ์ฉีดตามไหม ถ้าไม่มี การฉีดแบบจ่ายเองที่โรงพยาบาลเอกชนก็ยังเป็นทางเลือก ปรึกษาหมอเรื่องจำนวนเข็มที่เหมาะกับอายุลูก

6. วัคซีนไข้หวัดใหญ่: ฟรีช่วงรณรงค์ สำหรับเด็ก 6 เดือนถึงต่ำกว่า 5 ปี

Quick Answer: ปี 2569 เด็กอายุ 6 เดือนถึงต่ำกว่า 5 ปีอยู่ในกลุ่มเสี่ยงที่ฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ฟรี ช่วง 1 พฤษภาคม ถึง 31 สิงหาคม 2569 ทุกสิทธิ์ ที่หน่วยบริการที่ร่วมโครงการ

• ปีนี้ รอบรณรงค์ฟรีจบไปแล้วเมื่อ 31 สิงหาคม 2569 ถ้ายังไม่ได้ฉีด ลองถามโรงพยาบาลรัฐใกล้บ้านว่ายังมีวัคซีนเหลือไหม หรือฉีดแบบจ่ายเอง
• ปีหน้า โดยปกติรณรงค์ราวกลางปี เช็กหน่วยบริการได้ในแอปเป๋าตัง เมนูกระเป๋าสุขภาพ หรือโทร 1330 วัคซีนมีจำกัด มาก่อนได้ก่อน
• วัคซีนไข้หวัดใหญ่ต้องฉีด ทุกปี เพราะสายพันธุ์เปลี่ยน
• เด็กที่ฉีดครั้งแรกในชีวิต หมออาจนัดฉีด 2 เข็มห่างกันราว 1 เดือน ถามพยาบาลวันฉีดได้เลย

ลูกที่เข้าเนอสเซอรี่แล้วเป็นไข้บ่อย ยิ่งน่าฉีดค่ะ เพราะไข้หวัดใหญ่ระบาดในกลุ่มเด็กเล็กได้ง่ายมาก

7. วัคซีนเสริมที่ต้องจ่ายเอง มีอะไรบ้าง

Quick Answer: ตัวหลักๆ ช่วง 1-3 ขวบคือ อีสุกอีใส ตับอักเสบเอ และ EV71 (มือเท้าปาก) ทั้งหมดไม่อยู่ในสิทธิ์ฟรี เป็นเรื่องที่ควรคุยกับหมอแล้วตัดสินใจตามงบและความเสี่ยงของบ้านเรา

วัคซีนเสริม	ช่วงที่มักแนะนำ	หมายเหตุ
อีสุกอีใส	เข็มแรก 12 ถึง 18 เดือน กระตุ้น 4 ถึง 6 ปี	บางโรงพยาบาลมีแบบรวมกับ MMR
ตับอักเสบเอ	ตั้งแต่ 1 ขวบขึ้นไป 2 เข็ม ห่างกัน 6 ถึง 12 เดือน	ติดต่อทางอาหารและน้ำ
EV71	ตามช่วงอายุที่วัคซีนกำหนด ถามหมอ	ป้องกันเฉพาะเชื้อ EV71 ไม่ได้ป้องกันมือเท้าปากทุกชนิด
ไข้หวัดใหญ่ (นอกช่วงรณรงค์)	ทุกปี ตั้งแต่ 6 เดือน	ฟรีเฉพาะช่วงรณรงค์
PCV (เด็กที่ไม่อยู่ในโครงการฟรี)	ตามอายุ ถามหมอ	มีหลายชนิด ครอบคลุมสายพันธุ์ต่างกัน

ข้อมูลช่วงอายุมาจากตารางวัคซีนปี 2569 ของโรงพยาบาลเอกชน ราคาแต่ละที่ต่างกันมาก ลองเทียบหลายที่ และถามเรื่องแพ็กเกจได้ ส่วนเรื่องมือเท้าปากแบบละเอียด ทั้งอาการและการดูแล อ่านที่ มือเท้าปากระบาดที่เนอสเซอรี่: อาการแบบไหนต้องไปหาหมอ ค่ะ

ถ้าเลือกฉีดวัคซีนเสริม ขอให้พยาบาล ลงบันทึกในสมุดสีชมพูทุกครั้ง นะคะ เปลี่ยนโรงพยาบาลเมื่อไหร่จะได้ไม่ฉีดซ้ำ

8. หลังฉีด ดูแลยังไง และเมื่อไหร่ต้องไปโรงพยาบาล

Quick Answer: ปวดบวมตรงที่ฉีด งอแง หรือไข้ต่ำๆ พบได้ บางวัคซีนอาจมีไข้หรือผื่นเกิดหลังฉีดไปหลายวัน ถามพยาบาลทุกครั้งว่าวัคซีนที่ได้วันนี้ต้องสังเกตอะไร ส่วนหายใจลำบาก หน้าบวม หรือชัก ต้องไปโรงพยาบาลทันที

ดูแลที่บ้านแบบนี้ค่ะ

• กอดปลอบ ให้ดื่มน้ำ ดื่มนมตามปกติ
• ใส่เสื้อผ้าบางสบาย ไม่ห่มหนา
• ถามหมอหรือเภสัชกรเรื่องยาลดไข้และขนาดที่เหมาะกับน้ำหนักลูก ไม่ให้ยาเองโดยไม่รู้ขนาด
• จดวันฉีดและวัคซีนที่ได้ไว้ เผื่อมีอาการตามมาทีหลัง

ไปโรงพยาบาลทันทีถ้า

• หายใจลำบาก หายใจมีเสียงวี้ด ปากหรือหน้าบวม ผื่นลมพิษขึ้นทั่วตัวหลังฉีด
• ชัก หรือตัวอ่อนปวกเปียก ซึม ปลุกยาก
• ไข้สูงมากหรือไข้นานเกิน 2 ถึง 3 วัน
• ร้องไห้กรีดไม่หยุดนานหลายชั่วโมง
• บริเวณที่ฉีดบวมแดงร้อนลามกว้างขึ้นเรื่อยๆ หรือเป็นหนอง

วันฉีดวัคซีนช่วงเตาะแตะอาจหนักกว่าตอนเบบี๋ เพราะลูกจำได้แล้วว่าเข็มเจ็บ ร้องตั้งแต่เห็นพยาบาลเลยก็มี ไม่เป็นไรค่ะ กอดลูกแน่นๆ แล้วชมตัวเองด้วยที่พามาตามนัด ดูภาพรวมเรื่องอื่นๆ ของวัยนี้ได้ที่ คู่มือเลี้ยงลูกวัย 1-3 ขวบ นะคะ