วัคซีนเข็มแรกๆ ของลูกตามสมุดสีชมพู: ฉีดอะไร เมื่อไหร่ และวัคซีนเสริมตัวไหนแม่ต้องตัดสินใจเอง

เปิดสมุดสีชมพูหน้าวัคซีนครั้งแรก ตาลายเลยค่ะ ตัวย่อเต็มหน้า BCG, HB, DTP-HB-Hib, IPV, OPV, Rota พอไปโรงพยาบาลเอกชน ยังมีลิสต์ “วัคซีนเสริม” ให้เลือกเพิ่มอีก จนไม่แน่ใจแล้วว่าตัวไหนต้องฉีด ตัวไหนเลือกได้

เดี๋ยวเราไล่ให้ดูว่าตั้งแต่แรกเกิดถึง 2 เดือน ลูกได้วัคซีนอะไรฟรีตามสิทธิ์ แล้วตัวไหนที่เป็นเรื่องที่บ้านเราต้องตัดสินใจเอง แต่ขอบอกไว้ก่อนเลยว่า ยึดวันนัดในสมุดสีชมพูและคำแนะนำของหมอที่ดูแลลูกเป็นหลัก เพราะตารางมีปรับอยู่เรื่อยๆ ค่ะ

1. แรกเกิด ลูกได้วัคซีนอะไรไปแล้วบ้าง

คำตอบสั้นๆ: ส่วนใหญ่ได้ 2 ตัวตั้งแต่ที่โรงพยาบาลก่อนกลับบ้าน คือ วัณโรค (BCG) และ ตับอักเสบบีเข็มแรก (HB1)

• BCG ฉีดเข้าผิวหนัง มักที่ต้นแขนซ้ายหรือสะโพก ป้องกันวัณโรคชนิดรุนแรงในเด็กเล็ก
• HB1 ป้องกันไวรัสตับอักเสบบี ให้ตั้งแต่แรกเกิด
• ถ้าแม่เป็นพาหะไวรัสตับอักเสบบี หมอจะดูแลลูกเพิ่มเป็นกรณีพิเศษ และนัด HB2 ตอนอายุ 1 เดือน ตามข้อบ่งชี้ บางโรงพยาบาลเอกชนก็นัดเข็ม 1 เดือนเป็นปกติ ให้ดูตามที่นัดไว้

ลองเปิดสมุดสีชมพูดูเลยว่ามีบันทึก 2 ตัวนี้หรือยัง ถ้าไม่แน่ใจ จดไว้ถามพยาบาลวันนัดครั้งแรกได้ค่ะ

2. แผลบีซีจีเป็นตุ่มหนอง ปกติไหม

คำตอบสั้นๆ: ปกติค่ะ ราว 2 ถึง 3 สัปดาห์หลังฉีดจะมีตุ่มนูนหรือหนองเล็กๆ ยุบๆ ขึ้นๆ อยู่หลายสัปดาห์ แล้วหายเองเหลือเป็นรอยแผลเป็นเล็กๆ

ช่วงนี้ทำแบบนี้ค่ะ

• ไม่ต้องใส่ยา ไม่ต้องปิดแผล ทำความสะอาดตามปกติเวลาอาบน้ำ
• ห้ามบ่ง บีบ หรือกด ตุ่มหนองเด็ดขาด แม้ผู้ใหญ่จะบอกว่าบีบออกจะหายเร็ว
• ไปพบแพทย์ถ้าตุ่มใหญ่ผิดปกติ มีหนองไหลเป็นเวลานาน หรือคลำเจอต่อมน้ำเหลืองโตบริเวณรักแร้หรือขาหนีบ

3. อายุ 2 เดือน ฉีดอะไรบ้าง (ตารางปัจจุบัน)

คำตอบสั้นๆ: นัด 2 เดือนเป็นนัดใหญ่ ลูกจะได้ วัคซีนรวม DTP-HB-Hib เข็ม 1 วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด (IPV) เข็ม 1 และ วัคซีนโรต้าแบบหยอดครั้งที่ 1 ฟรีตามสิทธิ์

อายุ	วัคซีนพื้นฐาน (ฟรี)	ป้องกันอะไร
แรกเกิด	BCG, HB1	วัณโรค, ตับอักเสบบี
1 เดือน	HB2 (เฉพาะตามข้อบ่งชี้)	ตับอักเสบบี
2 เดือน	DTP-HB-Hib เข็ม 1	คอตีบ บาดทะยัก ไอกรน ตับอักเสบบี และเชื้อฮิบ
2 เดือน	IPV เข็ม 1 (ฉีด)	โปลิโอ
2 เดือน	Rota ครั้งที่ 1 (หยอด)	ท้องร่วงจากไวรัสโรต้า

เข็มต่อไปคือนัด 4 เดือน ซึ่งจะได้ชุดคล้ายกันอีกรอบ ส่วนวัคซีนรวมตัวแรก เข็มเดียวป้องกันได้ 5 โรค ลูกเลยไม่ต้องโดนเข็มแยกหลายเข็มค่ะ

4. ทำไมเพื่อนบอกว่าหยอดโปลิโอตอน 2 เดือน แต่ของเราฉีด

คำตอบสั้นๆ: เพราะไทยปรับสูตรวัคซีนโปลิโอเป็น “ฉีด 2 หยอด 3” ตั้งแต่กลางปี 2566 คือฉีด IPV ตอน 2 และ 4 เดือน แล้วค่อยหยอด OPV ตอน 6 เดือน 1 ปีครึ่ง และ 4 ปี

พี่ๆ หรือญาติที่มีลูกก่อนหน้านั้นเลยจำว่าลูกได้หยอดโปลิโอตั้งแต่ 2 เดือน ซึ่งก็ถูกสำหรับตารางเดิม สมุดสีชมพูรุ่นเก่าบางเล่มก็อาจยังพิมพ์ตารางเดิมไว้ ไม่ต้องห่วงว่าลูกเราตกหล่นนะคะ ทำตามที่โรงพยาบาลนัดและลงบันทึกไว้ในสมุดได้เลย

5. วัคซีนโรต้า ต้องรู้อะไรบ้าง

คำตอบสั้นๆ: โรต้าเป็นวัคซีนหยอดทางปาก อยู่ในสิทธิ์ฟรีแล้ว มี 2 ชนิด คือแบบหยอด 2 ครั้ง (2 และ 4 เดือน) กับแบบหยอด 3 ครั้ง (2, 4 และ 6 เดือน) และ มีช่วงอายุจำกัด จึงไม่ควรเลื่อนนัด

• CDC ระบุว่าวัคซีนโรต้าเข็มแรกต้องให้ ก่อนอายุ 15 สัปดาห์ และให้ครบทุกครั้ง ก่อนอายุ 8 เดือน
• หลังหยอด บางคนงอแง ถ่ายเหลวหรืออาเจียนเล็กน้อยชั่วคราว
• ผลข้างเคียงที่พบได้น้อยมากคือลำไส้กลืนกัน มักเกิดในสัปดาห์แรกหลังหยอดครั้งที่ 1 หรือ 2 ถ้าลูก ร้องไห้รุนแรงเป็นพักๆ ร่วมกับชักขาขึ้นมาที่ท้อง อาเจียนซ้ำๆ หรือถ่ายมีเลือด ให้ไปโรงพยาบาลทันที

6. วัคซีนเสริมตัวไหนที่แม่ต้องตัดสินใจเอง

คำตอบสั้นๆ: ช่วง 2 เดือน ทางเลือกหลักมี 2 เรื่อง คือ เลือกวัคซีนไอกรนชนิดไร้เซลล์หรือแบบรวม 6 โรคแทนตัวพื้นฐาน (จ่ายเอง) และวัคซีนนิวโมคอคคัส (PCV) ซึ่งกำลังเปลี่ยนจากจ่ายเองเป็นสิทธิ์ฟรี

ไอกรนชนิดไร้เซลล์ (DTaP) หรือวัคซีนรวม 5 โรค 6 โรค วัคซีนรวมพื้นฐานใช้ไอกรนชนิดทั้งเซลล์ ส่วนชนิดไร้เซลล์มีผลข้างเคียง เช่น ไข้และปวดบวม น้อยกว่า แต่ต้องจ่ายเองที่โรงพยาบาลเอกชนหรือคลินิก แบบรวม 6 โรคจะรวม IPV ไว้ในเข็มเดียวด้วย ทั้งสองแบบป้องกันโรคได้ดี เรื่องนี้เลยเป็นเรื่องงบกับความสบายใจของแต่ละบ้าน ไม่ใช่ว่าตัวฟรีด้อยกว่าจนต้องควักเพิ่มนะคะ

วัคซีนนิวโมคอคคัส (PCV หรือที่มักเรียกว่าวัคซีน IPD) ป้องกันเชื้อที่ทำให้เกิดปอดอักเสบ ติดเชื้อในกระแสเลือด และเยื่อหุ้มสมองอักเสบ เดิมต้องจ่ายเอง แต่ในปี 2569 สปสช. บรรจุเป็นสิทธิประโยชน์สำหรับเด็กไทย ฉีด 3 เข็มตอน 2, 4 และ 12 เดือน ช่วงเวลาเริ่มให้บริการจริงอาจต่างกันแต่ละพื้นที่ วันนัด 2 เดือนให้ถามโรงพยาบาลเลยว่า “ที่นี่มี PCV ฟรีหรือยัง” ถ้ายังไม่มีหรืออยากใช้ชนิดที่ครอบคลุมสายพันธุ์มากกว่า ค่อยคุยกับหมอเรื่องจ่ายเองค่ะ

ถ้าเลือกฉีดวัคซีนเสริม ขอให้พยาบาล ลงบันทึกในสมุดสีชมพูทุกครั้ง นะคะ เปลี่ยนโรงพยาบาลเมื่อไหร่จะได้ไม่ฉีดซ้ำ

7. หลังฉีด ดูแลลูกยังไง และเมื่อไหร่ต้องโทรหาหมอ

คำตอบสั้นๆ: งอแง ปวดบวมตรงที่ฉีด หรือไข้ต่ำๆ ในวันแรกสองวันพบได้ แต่ลูกยังอายุไม่ถึง 3 เดือน ถ้ามีไข้ 38 องศาขึ้นไปให้โทรถามโรงพยาบาลทุกครั้ง

กลับถึงบ้านแล้ว ดูแลแบบนี้ค่ะ

• ให้นมบ่อยตามที่ลูกต้องการ อุ้มปลอบ
• ใส่เสื้อผ้าบางสบาย ไม่ห่มหนา
• ไม่ต้องประคบหรือทาอะไรตรงที่ฉีดถ้าหมอไม่ได้บอก
• ไม่ให้ยาลดไข้เอง ถ้าหมอยังไม่ได้บอกชนิดและขนาดยาที่เหมาะกับน้ำหนักลูก ถามก่อนกลับบ้านเลยก็ได้ค่ะ

ไปโรงพยาบาลเลยถ้า…

• ไข้ 38 องศาขึ้นไปในลูกอายุไม่ถึง 3 เดือน (อ่านเพิ่มที่ ลูกไม่ถึง 3 เดือนตัวร้อน ทำไมหมอถึงบอกให้มาโรงพยาบาลเลย)
• ร้องไห้ไม่หยุดนานหลายชั่วโมง ปลอบอย่างไรก็ไม่ดีขึ้น
• ซึม ปลุกยาก ไม่ดูดนม
• ชัก ตัวอ่อนปวกเปียก หรือหน้าซีด
• หายใจลำบาก ปากบวม ผื่นขึ้นทั่วตัวหลังฉีด
• ร้องกรีดเป็นพักๆ ชักขาขึ้นมาที่ท้อง อาเจียนซ้ำๆ หรืออึมีเลือด ในสัปดาห์หลังหยอดโรต้า

8. ภูมิจากแม่ช่วยลูกได้แค่ไหนก่อนถึงวันฉีด

คำตอบสั้นๆ: ช่วยได้บางโรค ถ้าแม่ฉีดวัคซีนไอกรนตอนท้อง ภูมิจะผ่านรกไปคุ้มกันลูกช่วงแรกเกิด แต่ไม่ได้แทนวัคซีนของลูกเอง

ถ้ากำลังท้องอยู่หรือมีเพื่อนกำลังท้อง อ่านต่อได้ที่ วัคซีนคนท้อง เข็มไหนส่งภูมิไปให้ลูกแรกเกิด ส่วนวันนัด 2 เดือน หมอหรือพยาบาลมักจะชั่งน้ำหนัก วัดตัว และถามพัฒนาการไปพร้อมกัน ลองอ่าน พัฒนาการเดือนแรก สิ่งที่ควรเล่าให้หมอฟัง เตรียมคำถามไว้ก่อน และถ้าอยากเห็นภาพรวมทั้ง 3 เดือนแรก ดู คู่มือ 3 เดือนแรกของลูก ได้เลยค่ะ

วันฉีดเข็มแรกๆ แม่บางคนน้ำตาไหลไปพร้อมลูกเลย ไม่แปลกเลยนะคะ ลูกเจ็บแป๊บเดียว แต่ภูมิคุ้มกันอยู่กับเขาไปอีกนาน กอดลูกแน่นๆ แล้วชมตัวเองด้วยที่พามาตามนัดค่ะ