ท้องผูกตอนท้อง ไม่ใช่แค่กินผักน้อย: ตัวการที่แอบอยู่ในวิตามินที่หมอให้

“กินผักเยอะแล้วนะ ทำไมยังไม่ถ่ายอีก” ประโยคนี้น่าจะดังอยู่ในหัวแม่หลายคน ตอนนั่งรออยู่ในห้องน้ำเช้าๆ บอกเลยว่าไม่ได้เป็นคนเดียวค่ะ Cleveland Clinic บอกว่าราว 1 ใน 5 ของคนท้องเคยท้องผูก และบางคนเริ่มตั้งแต่เดือนแรกๆ เลย

ที่หลายคนไม่รู้คือ ตัวการไม่ได้มีแค่กินผักน้อย แต่อาจแอบซ่อนอยู่ใน เม็ดยาบำรุงที่ได้จากห้องฝากครรภ์ ด้วย เดี๋ยวเราไล่ให้ดู 7 เรื่อง ตั้งแต่สาเหตุ วิธีแก้ที่ปลอดภัย ไปจนถึงตอนไหนที่ควรบอกหมอค่ะ

1. ทำไมคนท้องถึงท้องผูกง่ายกว่าปกติ

คำตอบสั้นๆ: ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนทำให้ลำไส้บีบตัวช้าลง มดลูกที่โตขึ้นกดทับลำไส้ และหลายคนกินกากใย ดื่มน้ำ หรือขยับตัวน้อยลงช่วงท้อง

Cleveland Clinic อธิบายว่ามักไม่ได้มาเดี่ยวๆ แต่มากันเป็นแก๊ง

• ฮอร์โมน ทำให้กล้ามเนื้อลำไส้คลายตัว อาหารจึงเคลื่อนช้า
• มดลูกโตขึ้น กดทับลำไส้ใหญ่และทวารหนัก ยิ่งไตรมาสสามยิ่งเห็นชัด
• แพ้ท้อง กินได้น้อย ดื่มน้ำน้อย ผักผลไม้ก็กินไม่ค่อยลง
• เหนื่อย ขยับตัวน้อย ลำไส้ก็ขยับน้อยตาม
• ธาตุเหล็กในยาบำรุง ตัวนี้แหละที่คนมองข้ามบ่อยที่สุด

2. ตัวการที่แอบอยู่: ธาตุเหล็กในยาบำรุงเลือด

คำตอบสั้นๆ: ธาตุเหล็กเสริมทำให้ท้องผูกได้จริง NHS ระบุว่าคนท้องที่กินธาตุเหล็กเสริมมักท้องผูกหรือเป็นริดสีดวง

ในไทย คุณแม่ที่ไปฝากครรภ์มักได้ ยาเม็ดเสริมไอโอดีน ธาตุเหล็ก และกรดโฟลิก ตามแนวทางของกรมอนามัย บางคนได้ธาตุเหล็กเพิ่มแยกอีกเม็ดถ้าผลเลือดพบว่าจาง ยาพวกนี้สำคัญมากต่อการสร้างเม็ดเลือดของแม่และพัฒนาการของลูก

แต่ผลข้างเคียงที่เจอบ่อยของธาตุเหล็กก็คือท้องผูกนี่แหละค่ะ Cleveland Clinic อธิบายว่าธาตุเหล็กไปรบกวนแบคทีเรียในลำไส้ที่ช่วยย่อยของเสีย บางคนเลยสังเกตว่าเริ่มยาบำรุงได้ไม่กี่วัน ท้องผูกหนักขึ้นเลย

ลองย้อนนึกดูว่าท้องผูกเริ่มช่วงไหน ถ้าตรงกับตอนเริ่มยาบำรุงหรือตอนหมอเพิ่มธาตุเหล็ก อันนี้คือข้อมูลสำคัญที่ควรเล่าให้หมอฟังเลย

3. ท้องผูกเพราะยาบำรุง หยุดกินเองได้ไหม

คำตอบสั้นๆ: ไม่ควรหยุดเองค่ะ ให้บอกหมอหรือเภสัชกรว่าท้องผูก เพื่อหาทางปรับที่ยังได้ธาตุเหล็กพอ

NHS แนะนำให้ถามแพทย์ว่าจำเป็นต้องกินต่อไหม หรือเปลี่ยนเป็นธาตุเหล็กชนิดอื่นได้หรือเปล่า ส่วน Cleveland Clinic ก็แนะนำให้คุยกับหมอเรื่องเปลี่ยนวิตามินถ้าสงสัยว่าธาตุเหล็กเป็นตัวการ

พูดง่ายๆ คือ เรื่องนี้ให้หมอเป็นคนตัดสิน เพราะหมอรู้ผลเลือดของเรา คนที่เลือดจางอยู่แล้ว ถ้าหยุดธาตุเหล็กเองอาจไม่ปลอดภัย ลองถามหมอแบบนี้ได้เลยค่ะ

• “กินยาบำรุงแล้วท้องผูกมาก มีชนิดอื่นหรือวิธีกินแบบอื่นไหมคะ”
• “ผลเลือดตอนนี้เป็นยังไง จำเป็นต้องกินธาตุเหล็กเพิ่มแค่ไหน”
• “ถ้าจะใช้ยาระบายหรือไฟเบอร์เสริม ตัวไหนเหมาะกับคนท้อง”

จดคำถามไว้ในโน้ตมือถือหรือในสมุดสีชมพูก่อน เข้าห้องหมอแล้วจะได้ไม่ลืม เหมือนที่เล่าไว้ใน ฝากครรภ์ครั้งแรก เตรียมอะไรไปบ้าง ค่ะ

4. กินอะไรช่วยให้ถ่ายง่ายขึ้น

คำตอบสั้นๆ: เพิ่มกากใยจากผัก ผลไม้ ถั่ว และข้าวไม่ขัดสี ให้ได้ราว 25 ถึง 30 กรัมต่อวัน และค่อยๆ เพิ่มเพื่อไม่ให้ท้องอืด

Cleveland Clinic แนะนำกากใยวันละ 25 ถึง 30 กรัม แต่ชีวิตจริงใครจะมานั่งนับกรัมไหวคะ แค่ให้ทุกมื้อมีของพวกนี้ติดจานไว้ก็พอ

• ผลไม้ เช่น มะละกอสุก ส้ม ฝรั่ง แก้วมังกร ลูกพรุน (Mayo Clinic แนะนำน้ำลูกพรุนด้วย)
• ผัก ผักใบเขียว ผักลวก แกงจืดใส่ผัก
• ถั่วและธัญพืช ข้าวกล้อง ข้าวไรซ์เบอร์รี่ ข้าวโอ๊ต ถั่วต่างๆ
• นมเปรี้ยวหรือโยเกิร์ต ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล แนะนำผลิตภัณฑ์นมหมักเป็นหนึ่งในวิธีช่วย

สายส้มตำก็เฮได้ เพราะเป็นเมนูผักที่ดีเลยนะคะ แค่เลือกร้านที่สะอาด และเลี่ยงปูดองหรือปลาร้าที่ไม่ผ่านความร้อน รายละเอียดอ่านได้ที่ คนท้องกินส้มตำได้ไหม

5. ดื่มน้ำและขยับตัว ช่วยได้มากกว่าที่คิด

คำตอบสั้นๆ: ดื่มน้ำราววันละ 1.5 ถึง 2 ลิตร และขยับตัว เช่น เดินหรือว่ายน้ำ ราววันละ 30 นาที ช่วยให้กากใยทำงานได้ดี

ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล แนะนำให้ดื่มน้ำวันละ 1.5 ถึง 2 ลิตร ควบคู่กับกากใย และออกกำลังกายเบาๆ อย่างเดินหรือว่ายน้ำอย่างน้อย 30 นาทีต่อวัน เพราะกินกากใยเยอะแต่น้ำไม่พอ กลับยิ่งทำให้ท้องผูกหนักขึ้นได้

ทริกง่ายๆ ที่ใช้ได้จริง

• ตั้งขวดน้ำไว้ข้างตัว อากาศร้อนแบบบ้านเราเหงื่อออกเยอะกว่าที่คิด
• แบ่งเดินเป็นช่วงสั้นๆ หลังมื้ออาหาร ถ้าเดินยาวไม่ไหว
• ลดชาไทย กาแฟเย็นหวานๆ แล้วแทนที่ด้วยน้ำเปล่าบ้าง (อ่านเรื่อง กาแฟตอนท้อง)
• เข้าห้องน้ำทันทีเมื่อรู้สึกปวด ไม่กลั้นไว้

6. ยาระบายสำหรับคนท้อง ต้องรู้อะไรก่อน

คำตอบสั้นๆ: มียาระบายบางกลุ่มที่ใช้ได้ในคนท้อง แต่ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรเลือกชนิดให้ และบางชนิดควรเลี่ยง

ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล สรุปไว้แบบนี้ค่ะ

• ให้เริ่มจาก ปรับอาหาร น้ำ และการขยับตัว ก่อน
• ถ้ายังไม่ได้ผล ยาระบายกลุ่มเพิ่มกากใย และ กลุ่มดึงน้ำเข้าลำไส้ มักเป็นทางเลือกแรก
• ควร เลี่ยงน้ำมันแร่ (mineral oil) น้ำมันละหุ่ง และยาระบายกลุ่มเกลือบางชนิด ระหว่างตั้งครรภ์ เพราะอาจรบกวนการดูดซึมวิตามิน หรือกระตุ้นการบีบตัวของมดลูก

ตรงนี้เราตั้งใจไม่บอกชื่อยาหรือขนาดยานะคะ เพราะแต่ละคนมีโรคประจำตัว ยาที่กินอยู่ และอายุครรภ์ต่างกัน ถามเภสัชกรหรือหมอก่อนทุกครั้ง รวมถึงชาสมุนไพรหรือยาถ่ายแผนโบราณที่ผู้ใหญ่แนะนำด้วย เพราะเราไม่รู้ว่าในสูตรมีอะไรและแรงแค่ไหน

7. ควรไปหาหมอเร็วถ้า…

คำตอบสั้นๆ: ถ่ายเป็นเลือด ปวดท้องมาก ท้องอืดแน่นร่วมกับอาเจียน หรือท้องผูกนานหลายสัปดาห์แม้ปรับการกินแล้ว

• ถ่ายเป็นเลือด หรือมีเลือดติดกระดาษชำระ อาจเป็นริดสีดวงหรือแผลที่ขอบทวาร ควรให้หมอดู
• ปวดท้องมาก หรือปวดไม่หายแม้ได้ถ่ายหรือพักแล้ว (ช่วงท้องอ่อน อ่าน ปวดหน่วงท้องน้อยตอนท้องอ่อน แยกยังไง)
• ท้องอืดแน่นมาก อาเจียน ไม่ผายลม
• ท้องผูกนานหลายสัปดาห์ แม้ทำทุกอย่างแล้ว
• ปวดบิดเป็นจังหวะหรือท้องแข็งถี่ โดยเฉพาะก่อน 37 สัปดาห์

ท้องผูกไม่ได้ทำร้ายลูกในท้องหรอกค่ะ แต่ทำให้แม่ทรมานได้จริง ไม่ต้องทนเงียบๆ นะ บอกหมอไปตรงๆ เลยว่าท้องผูก ไม่ต้องเขิน หมอได้ยินเรื่องนี้ทุกวัน และมีทางช่วยให้เราสบายขึ้นได้เสมอ