พัฒนาการลูก 2 ขวบ: เช็กลิสต์จากสมุดสีชมพูที่หลายบ้านลืมเปิดดู

สมุดสีชมพูเล่มนั้น ตอนนี้อยู่ที่ไหนคะ ในกระเป๋าใส่เอกสารวัคซีน ในลิ้นชักโต๊ะ หรือใต้กองหนังสือนิทาน หลายบ้านเปิดแค่หน้าตารางวัคซีน แล้วก็ปิด ทั้งที่ข้างในมีเช็กลิสต์พัฒนาการที่ละเอียดและใช้ได้จริงที่สุดเล่มหนึ่งที่แม่ไทยมีอยู่ในมือ

เดี๋ยวเราสรุปข้อที่ลูกช่วง 2 ขวบควรทำได้ตามคู่มือ DSPM ให้ดูทีละด้าน พร้อมวิธีเล่นส่งเสริมง่ายๆ และควรทำอะไรต่อถ้าบางข้อยังไม่ได้ ติ๊กเช็กลิสต์ด้านบนไปพร้อมกันได้เลยค่ะ

1. ทำไมต้องเปิดสมุดสีชมพูตอนลูก 2 ขวบ

Quick Answer: เพราะช่วง 18 ถึง 30 เดือนเป็นช่วงที่พัฒนาการภาษาและการช่วยเหลือตัวเองเปลี่ยนเร็วมาก และเป็นช่วงที่กระทรวงสาธารณสุขกำหนดให้คัดกรองพัฒนาการ ถ้าเจอข้อที่ช้าเร็ว ก็ช่วยได้เร็ว

กระทรวงสาธารณสุขคัดกรองพัฒนาการเด็กปฐมวัยใน 5 ช่วงวัย คือ 9, 18, 30, 42 และ 60 เดือน ช่วงลูก 2 ขวบจึงอยู่ระหว่างนัด 18 เดือนกับ 30 เดือนพอดี ระหว่างนี้พ่อแม่ใช้ DSPM ประเมินเองที่บ้านได้

DSPM แบ่งพัฒนาการเป็น 5 ด้าน คือ กล้ามเนื้อมัดใหญ่ (GM) กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา (FM) ความเข้าใจภาษา (RL) การใช้ภาษา (EL) และการช่วยเหลือตัวเองและสังคม (PS) ข้อดีคือแต่ละข้อมีวิธีเล่นส่งเสริมเขียนไว้ด้วย ไม่ใช่แค่ให้ติ๊กผ่านไม่ผ่าน

2. กล้ามเนื้อมัดใหญ่: วิ่ง เตะ กระโดด

Quick Answer: ช่วง 19 ถึง 24 เดือน ลูกควรเหวี่ยงขาเตะลูกบอลได้ และช่วง 25 ถึง 29 เดือน ควรกระโดดให้เท้าพ้นพื้นทั้งสองข้างได้

ในแบบบันทึกช่วง 18 เดือนมีข้อ “วิ่งได้” อยู่แล้ว CDC (ศูนย์ควบคุมโรคสหรัฐฯ) ก็ระบุว่าเด็ก 2 ขวบส่วนใหญ่วิ่งได้ เตะบอลได้ และเดินขึ้นบันไดได้สองสามขั้น ทั้งแบบมีคนจูงและไม่มี

ลองเล่นแบบนี้

• กลิ้งบอลให้ลูกเตะกลับ ใช้ลูกบอลพลาสติกเบาๆ หรือขวดน้ำเปล่าตั้งเป็นพินโบว์ลิ่ง
• เล่นกระโดดตามแม่ กระโดดข้ามเส้นเทปกาวบนพื้น
• พาไปเดินสนามหญ้า สวนสาธารณะ ขึ้นลงทางลาด

3. กล้ามเนื้อมัดเล็กและสติปัญญา: ต่อ หยิบ แก้ปัญหา

Quick Answer: ช่วง 19 ถึง 24 เดือน ต่อก้อนไม้ได้ 4 ชั้น ช่วง 25 ถึง 29 เดือน แก้ปัญหาง่ายๆ ด้วยเครื่องมือได้ เช่น ใช้ไม้เขี่ยของที่อยู่ไกลมือ

CDC เสริมว่าเด็ก 2 ขวบมักถือของมือหนึ่งแล้วใช้อีกมือทำอย่างอื่นได้ เช่น ถือกล่องแล้วเปิดฝา ลองกดปุ่มหรือหมุนลูกบิดของเล่น และเล่นของเล่นหลายชิ้นพร้อมกัน เช่น วางอาหารของเล่นบนจาน

ลองเล่นแบบนี้

• ต่อตึกจากกล่องนม บล็อกไม้ หรือแก้วพลาสติกซ้อนกัน แล้วให้ลูกผลักล้ม (เด็กชอบมาก)
• ให้เปิดปิดกล่องข้าวพลาสติก ใส่ของแล้วเทออก
• วางของเล่นไว้ใต้โต๊ะไกลมือ ให้ลูกหาทางเอาออกเอง

4. ความเข้าใจภาษา: ฟัง ชี้ ทำตาม

Quick Answer: ช่วง 19 ถึง 24 เดือน เลือกของตามคำสั่งได้เมื่อมีตัวเลือก 4 อย่าง ช่วง 25 ถึง 29 เดือน ชี้อวัยวะได้ 7 ส่วน

ความเข้าใจมักมาก่อนการพูดเสมอ ลูกบางคนพูดน้อยแต่เข้าใจเยอะมาก ข้อนี้เลยสำคัญมากเวลาหมอประเมิน CDC ระบุว่าเด็ก 2 ขวบควรชี้ของในหนังสือเมื่อเราถามได้ เช่น “หมีอยู่ไหน” และชี้อวัยวะได้อย่างน้อย 2 ส่วน

ลองเล่นแบบนี้

• วางของ 4 อย่างบนพื้น เช่น ช้อน แก้ว ตุ๊กตา รถ แล้วบอก “หยิบแก้วให้แม่หน่อย”
• ร้องเพลงชี้อวัยวะ ตา หู จมูก ปาก ระหว่างอาบน้ำ
• อ่านนิทานภาพ ชี้ถาม “แมวอยู่ไหน” “ใครกินข้าว”

5. การใช้ภาษา: จากคำเดี่ยวสู่วลี

Quick Answer: ช่วง 19 ถึง 24 เดือน เลียนคำพูดที่เป็นวลีสองคำได้ ช่วง 25 ถึง 29 เดือน พูดตอบรับและปฏิเสธได้ เช่น “เอา” “ไม่เอา”

AAP (สมาคมกุมารแพทย์อเมริกัน) บอกว่าเด็ก 2 ขวบส่วนใหญ่พูดได้ราว 50 ถึง 100 คำ เริ่มพูดวลีสองคำ เช่น “พ่อไป” “หมดแล้ว” และคนอื่นฟังเข้าใจราวครึ่งหนึ่ง ถ้าลูกยังพูดได้ไม่กี่คำ อ่านละเอียดว่าหมอดูอะไรได้ที่ ลูก 2 ขวบยังพูดไม่กี่คำ รอได้ หรือควรพาไปหาหมอพัฒนาการ

ลองเล่นแบบนี้

• ต่อคำให้ยาวขึ้น ลูกพูด “รถ” เราตอบ “รถแดง รถวิ่ง”
• ถามแบบให้เลือก “จะกินกล้วยหรือมะละกอ” แทนถามว่า “กินไหม”
• ร้องเพลงแล้วเว้นคำสุดท้ายให้ลูกต่อเอง

6. การช่วยเหลือตัวเองและสังคม: กินเอง ล้างมือเอง

Quick Answer: ช่วง 19 ถึง 24 เดือน ใช้ช้อนตักอาหารกินเองได้ ช่วง 25 ถึง 29 เดือน ล้างและเช็ดมือได้เอง

ข้อนี้คือข้อที่ “ผู้ใหญ่ช่วยมากไป” บ่อยที่สุดค่ะ เพราะให้ลูกกินเองทีไรข้าวหกเต็มพื้น ป้อนเองเร็วกว่าเยอะ แต่ถ้าลูกไม่ได้ฝึก ก็จะทำข้อนี้ไม่ได้ทั้งที่ไม่ได้มีปัญหาอะไรเลย

ลองเล่นแบบนี้

• ให้ลูกถือช้อนเองอย่างน้อยครึ่งมื้อ ปูผ้าหรือหนังสือพิมพ์ใต้เก้าอี้ ทำใจเรื่องเลอะไว้ก่อน
• ตั้งเก้าอี้เล็กหน้าอ่างล้างมือ ล้างมือพร้อมกัน ร้องเพลงไปด้วย
• ให้ช่วยงานบ้านเล็กๆ เก็บของเล่นใส่ตะกร้า เอาผ้าใส่ตะกร้าผ้า

ถ้ากำลังจะเริ่มฝึกเลิกแพมเพิสด้วย ทักษะช่วยเหลือตัวเองพวกนี้เกี่ยวกันหมด อ่านต่อที่ ฝึกเลิกแพมเพิสอายุเท่าไหร่ถึงพร้อม ได้เลย

7. ถ้าบางข้อยังทำไม่ได้ ต้องทำยังไง

Quick Answer: ยังไม่ต้องตกใจ แนวทางของกระทรวงสาธารณสุขคือให้พ่อแม่ฝึกตามวิธีในคู่มือ แล้วประเมินซ้ำภายใน 30 วัน ถ้ายังไม่ได้ จะส่งต่อเพื่อประเมินละเอียดและกระตุ้นพัฒนาการ

ขั้นตอนที่มักเจอเมื่อเจ้าหน้าที่คัดกรองแล้ว “สงสัยล่าช้า”

1. เจ้าหน้าที่แนะนำวิธีส่งเสริมพัฒนาการตามข้อที่ยังไม่ผ่าน ให้พ่อแม่ทำที่บ้าน
2. นัด ประเมินซ้ำภายใน 30 วัน
3. ถ้ายังไม่ผ่าน จะ ส่งต่อโรงพยาบาลที่ใหญ่ขึ้น เพื่อประเมินและกระตุ้นพัฒนาการด้วยคู่มือเฉพาะ (TEDA4I) แล้วติดตามต่อเนื่อง
4. ถ้าเห็นชัดว่ามีปัญหาตั้งแต่แรก อาจส่งต่อทันที

ระหว่างนี้ ถ้าลูกพูดน้อยร่วมด้วย ขอให้หมอส่งตรวจการได้ยินด้วยนะคะ AAP แนะนำว่าเป็นขั้นแรกที่ควรตรวจเมื่อเด็กพูดช้า

8. ควรพบหมอเร็วถ้า…

Quick Answer: ทักษะที่เคยทำได้หายไป เรียกชื่อไม่หัน ไม่ชี้ ไม่สบตา 2 ขวบแล้วยังไม่พูดสองคำติดกัน หรือยังเดินไม่มั่นคง ให้นัดพบหมอโดยไม่ต้องรอช่วงคัดกรองถัดไป

นัดพบหมอโดยเร็วถ้า

• ทักษะหรือคำพูดที่เคยทำได้แล้ว หายไป
• เรียกชื่อไม่หัน ไม่สบตา ไม่ชี้บอกหรือชี้ชวนดู
• 2 ขวบแล้วยังไม่พูดสองคำติดกัน หรือไม่เข้าใจคำสั่งง่ายๆ
• 2 ขวบแล้วยังเดินไม่มั่นคง ล้มบ่อยมาก หรือใช้มือข้างเดียวตลอดชัดเจน
• ทำข้อในสมุดสีชมพูไม่ได้หลายข้อ หรือฝึก 1 เดือนแล้วยังไม่ได้
• มีอาการแปลกๆ ซ้ำๆ เช่น สะบัดมือ หมุนตัว หรือไม่สนใจคนรอบตัว

ไปโรงพยาบาลทันทีถ้า ลูกอ่อนแรงลงทันที เดินไม่ได้ขึ้นมากะทันหัน ชัก หรือซึมผิดปกติ

ลูกไม่จำเป็นต้องได้ทุกข้อในวันแรกที่อายุถึงนะคะ สมุดสีชมพูไม่ได้มีไว้ให้แม่เครียด แต่มีไว้ให้เรารู้ทันลูก และรู้ว่าจะเล่นอะไรกับเขาดี ดูภาพรวมพัฒนาการและเรื่องอื่นๆ ของวัยนี้ได้ที่ คู่มือเลี้ยงลูกวัย 1-3 ขวบ ค่ะ