วัคซีนขวบปีแรกตามสมุดสีชมพู: เข็มไหนฟรี เข็มไหนเสริม และถ้าเลื่อนนัดต้องเริ่มใหม่ไหม

ผ่านนัด 2 เดือนมาได้ แม่ก็คิดว่าโอเคแล้ว แต่พอเปิดสมุดสีชมพูหน้าวัคซีน ยังมีนัด 4 เดือน 6 เดือน 9 เดือน 1 ขวบ รออยู่อีกยาว แถมปีนี้ยังมีข่าว PCV ฟรีเข้ามาอีก จนงงว่าตกลงลูกเราต้องได้อะไรบ้าง

เดี๋ยวเราไล่ให้ดูทีละนัดค่ะ ว่าแต่ละนัดได้อะไรฟรี ตัวไหนเป็นทางเลือก และถ้าลูกป่วยจนต้องเลื่อนนัด ต้องทำยังไง ขอย้ำไว้ก่อนเลยว่า ตารางมีปรับเป็นระยะ ยึดวันนัดในสมุดสีชมพูและคำแนะนำของหมอที่ดูแลลูกเป็นหลัก นะคะ ส่วนนัดแรกเกิดถึง 2 เดือน อ่านได้ที่ วัคซีนเข็มแรกๆ ของลูกตามสมุดสีชมพู

1. ภาพรวมวัคซีนพื้นฐานขวบปีแรก (ฟรี)

Quick Answer: ขวบปีแรกมีนัดหลักคือ 2, 4, 6, 9 เดือน และ 1 ขวบ แต่ละนัดได้วัคซีนพื้นฐานฟรีตามสิทธิ์ดังตารางนี้

อายุ	วัคซีนพื้นฐาน	ป้องกันอะไร
2 เดือน	DTP-HB-Hib 1, IPV 1, Rota 1, PCV 1	คอตีบ บาดทะยัก ไอกรน ตับอักเสบบี ฮิบ โปลิโอ โรต้า นิวโมคอคคัส
4 เดือน	DTP-HB-Hib 2, IPV 2, Rota 2, PCV 2	เหมือนนัด 2 เดือน
6 เดือน	DTP-HB-Hib 3, OPV (หยอด), Rota 3 (เฉพาะชนิด 3 ครั้ง)	ครบชุดแรกของวัคซีนรวม
9 เดือน	MMR 1	หัด คางทูม หัดเยอรมัน
1 ขวบ	LAJE 1, PCV 3	ไข้สมองอักเสบเจอี นิวโมคอคคัส

ต่อจากนั้นจะมีนัด 1 ปีครึ่ง (กระตุ้นคอตีบ บาดทะยัก ไอกรน โปลิโอหยอด และ MMR เข็ม 2) กับ 2 ปีครึ่ง (LAJE เข็ม 2)

2. ทำไมนัด 4 เดือนยังฉีดโปลิโอ แต่ 6 เดือนเปลี่ยนเป็นหยอด

Quick Answer: เพราะไทยใช้สูตรโปลิโอ “ฉีด 2 หยอด 3” ตั้งแต่กลางปี 2566 คือฉีด IPV ตอน 2 และ 4 เดือน แล้วหยอด OPV ตอน 6 เดือน 1 ปีครึ่ง และ 4 ปี

แนวทางของกระทรวงสาธารณสุขเรื่องสูตร 2 IPV + 3 OPV เริ่มใช้ตั้งแต่ 1 กรกฎาคม 2566 ถ้าญาติหรือเพื่อนที่มีลูกก่อนหน้านั้นบอกว่า “ลูกฉันหยอดโปลิโอตั้งแต่ 2 เดือน” ก็ถูกสำหรับตารางเดิมค่ะ สมุดรุ่นเก่าบางเล่มก็อาจยังพิมพ์ตารางเดิมไว้ ไม่ต้องกังวลว่าลูกเราตกหล่น ดูตามที่โรงพยาบาลบันทึกได้เลย

3. นัด 6 เดือน ได้อะไร และทำไมบางคนไม่ได้โรต้า

Quick Answer: นัด 6 เดือนได้ DTP-HB-Hib เข็ม 3 และโปลิโอหยอด ส่วนโรต้าครั้งที่ 3 ได้เฉพาะเด็กที่ใช้วัคซีนชนิดหยอด 3 ครั้ง ถ้าโรงพยาบาลใช้ชนิด 2 ครั้ง ลูกจะครบไปแล้วตั้งแต่ 4 เดือน

นัดนี้เป็นการปิดชุดแรกของวัคซีนรวม 5 โรค ภูมิคุ้มกันต่อตับอักเสบบีก็ครบชุดในนัดนี้ด้วย ถ้าสงสัยว่าลูกได้โรต้าชนิดไหน เปิดสมุดสีชมพูดูหรือถามพยาบาลได้ค่ะ

วัคซีนโรต้ามีช่วงอายุจำกัด ถ้าเลื่อนนานอาจฉีดต่อไม่ได้ รายละเอียดอยู่ในหัวข้อโรต้าของ วัคซีนแรกเกิดถึง 2 เดือน นะคะ

4. นัด 9 เดือนและ 1 ขวบ ทำไมสำคัญ

Quick Answer: 9 เดือนได้วัคซีนหัด คางทูม หัดเยอรมัน (MMR) เข็มแรก และ 1 ขวบได้ไข้สมองอักเสบเจอี (LAJE) เข็มแรก ทั้งคู่ฟรีในวัคซีนพื้นฐาน

• MMR เข็ม 1 ตอน 9 เดือน หัดเป็นโรคที่ติดง่ายมากและยังมีการระบาดเป็นระยะในไทย ภูมิจากแม่ที่ลูกได้ตอนแรกเกิดจะค่อยๆ หมดไปในช่วงนี้
• LAJE เข็ม 1 ตอน 1 ขวบ ป้องกันไข้สมองอักเสบเจอีที่ติดจากยุง
• PCV เข็ม 3 ตอน 1 ขวบ สำหรับเด็กที่เริ่มชุด PCV ไว้

นัด 9 เดือนยังตรงกับรอบ คัดกรองพัฒนาการ ของกระทรวงสาธารณสุขด้วย หมอหรือพยาบาลมักถามเรื่องนั่ง คลาน หยิบของ เตรียมเล่าได้จาก เช็กลิสต์พัฒนาการลูก 6 เดือน ค่ะ

5. PCV ฟรีแล้วจริงไหม ลูกเกิน 2 เดือนแล้วจะได้ไหม

Quick Answer: ประกาศคณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ให้ PCV เป็นสิทธิประโยชน์สำหรับเด็กอายุ 2 ถึง 12 เดือน มีผลตั้งแต่ 1 ตุลาคม 2569 ฉีด 3 เข็มตอน 2, 4 และ 12 เดือน

ประกาศนี้ลงราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 20 กรกฎาคม 2569 ตามรายงานของ Hfocus แต่ในทางปฏิบัติ การจัดสรรวัคซีนและการนัดของแต่ละโรงพยาบาลอาจไม่พร้อมกัน ถ้าลูกอายุเกิน 2 เดือนแล้วแต่ยังไม่เคยได้ PCV ให้ถามตรงๆ ในนัดถัดไปว่า “ลูกยังอยู่ในเกณฑ์ไหม ต้องฉีดกี่เข็ม” หรือโทรสายด่วน สปสช. 1330

ถ้าเคยจ่ายเองที่โรงพยาบาลเอกชนไปแล้วบางเข็ม ให้เอาสมุดสีชมพูไปด้วย หมอจะดูว่าต้องฉีดต่ออีกเท่าไหร่ ไม่ต้องเริ่มใหม่ค่ะ

6. วัคซีนเสริมตัวไหนที่แม่ต้องตัดสินใจเอง

Quick Answer: ที่เจอบ่อยในขวบปีแรกคือ วัคซีนไข้หวัดใหญ่ (ฟรีสำหรับเด็ก 6 เดือนถึง 5 ปีในช่วงรณรงค์) วัคซีนรวมชนิดไอกรนไร้เซลล์ 5 หรือ 6 โรค (จ่ายเอง) และวัคซีนที่เริ่มราว 1 ขวบอย่างอีสุกอีใสหรือตับอักเสบเอ

• ไข้หวัดใหญ่ สปสช. ให้ฟรีกับเด็ก 6 เดือนถึง 5 ปี ในช่วงรณรงค์ประจำปีซึ่งมักอยู่ราวพฤษภาคมถึงกันยายน ปีแรกเด็กเล็กมักต้องได้ 2 เข็มห่างกัน 4 สัปดาห์
• วัคซีนรวมชนิดไร้เซลล์ ไข้และปวดบวมหลังฉีดน้อยกว่าตัวพื้นฐาน แต่ต้องจ่ายเอง ทั้งสองแบบป้องกันโรคได้ ไม่ใช่ว่าตัวฟรีด้อยกว่าจนต้องควักเพิ่ม
• อีสุกอีใส ตับอักเสบเอ เป็นวัคซีนทางเลือกที่มักเริ่มได้หลัง 1 ขวบ ถามหมอเรื่องเวลาที่เหมาะกับลูก

ฉีดอะไรเพิ่มก็ตาม ขอให้พยาบาล ลงบันทึกในสมุดสีชมพูทุกครั้ง ย้ายโรงพยาบาลเมื่อไหร่จะได้ไม่ฉีดซ้ำ

7. เลื่อนนัดหรือเลยนัดไปแล้ว ต้องเริ่มนับใหม่ไหม

Quick Answer: ไม่ต้องเริ่มใหม่ค่ะ แนวทางของ CDC (ศูนย์ควบคุมโรคสหรัฐฯ) ระบุว่าการเว้นช่วงนานกว่ากำหนดไม่ทำให้ภูมิคุ้มกันลดลงเมื่อฉีดครบชุด ให้ไปฉีดเข็มที่ค้างในนัดถัดไปได้เลย

CDC Pink Book เขียนไว้ชัดว่า “ไม่จำเป็นต้องเริ่มชุดใหม่หรือเพิ่มเข็ม” เพราะการเว้นช่วงห่าง ไม่ได้ทำให้ภูมิคุ้มกันหลังฉีดครบลดลง สิ่งที่ต้องระวังคือ ช่วงที่ยังไม่ครบ ลูกก็ยังไม่ได้รับการป้องกันเต็มที่ เลยไม่ควรปล่อยไว้นาน และโรต้ามีช่วงอายุจำกัด

ถ้าลูกป่วยในวันนัด หวัดเล็กน้อยไม่มีไข้มักฉีดได้ แต่ถ้ามีไข้สูงหรือป่วยเฉียบพลัน หมอมักให้เลื่อนก่อน บอกพยาบาลทุกครั้งแล้วให้หมอเป็นคนตัดสินใจค่ะ

หลังฉีด ไปโรงพยาบาลเลยถ้า…

• หายใจลำบาก ปากหรือหน้าบวม ผื่นขึ้นทั่วตัวภายในไม่กี่นาทีถึงชั่วโมงหลังฉีด (โทร 1669)
• ชัก ตัวอ่อนปวกเปียก ซึม ปลุกยาก
• ร้องไห้ไม่หยุดนานหลายชั่วโมง ปลอบอย่างไรก็ไม่ดีขึ้น
• ไข้สูงเกิน 2 วัน หรือไข้ร่วมกับไม่กินนม
• ร้องกรีดเป็นพักๆ ชักขาขึ้นมาที่ท้อง อาเจียนซ้ำๆ หรืออุจจาระมีเลือด ในสัปดาห์หลังหยอดโรต้า

อาการที่พบได้และมักหายเองใน 1 ถึง 2 วัน คือ ไข้ต่ำๆ งอแง ปวดบวมแดงตรงที่ฉีด ส่วน MMR อาจมีไข้หรือผื่นเล็กน้อยราว 1 ถึง 2 สัปดาห์หลังฉีด ถ้าไม่แน่ใจ โทรถามโรงพยาบาลที่ฉีดได้เสมอค่ะ

ภาพรวมทั้งขวบปีแรกอยู่ใน คู่มือขวบปีแรกของลูก และถ้าอยู่เชียงใหม่ ดูรายชื่อ โรงพยาบาลและคลินิกเด็กในเชียงใหม่ ได้เลย

พาลูกไปตามนัดครบทุกนัดในขวบปีแรก ฟังดูธรรมดา แต่เป็นของขวัญชิ้นใหญ่ที่สุดชิ้นหนึ่งที่เราให้ลูกได้เลยค่ะ