mamamapa

ตั้งครรภ์Mental Healthอ่าน 9 นาที

ซึมเศร้าไม่ได้เกิดแค่หลังคลอด: สัญญาณระหว่างท้องที่คนรอบตัวมักมองข้าม

ภาวะซึมเศร้าเกิดได้ตั้งแต่ตอนท้อง ไม่ใช่แค่หลังคลอด ถ้าเศร้า หมดความสุข หรือรู้สึกไร้ค่าเกือบทุกวันนานเกิน 2 สัปดาห์ ควรบอกหมอที่ฝากครรภ์ รักษาได้และปลอดภัยต่อลูก

LINE
ผู้หญิงนั่งเหม่อบนเตียง
Photo: Andrea Piacquadio / Pexels

พอพูดถึงซึมเศร้าในแม่ๆ คนส่วนใหญ่จะนึกถึง “ซึมเศร้าหลังคลอด” ก่อน แต่ก็มีแม่ไม่น้อยที่เริ่มรู้สึกหนักใจตั้งแต่ยังท้องอยู่ แล้วเก็บไว้เงียบๆ คนเดียว เพราะใครๆ ก็บอกว่า “ท้องต้องมีความสุขสิ” จนกลายเป็นรู้สึกผิดที่ตัวเองไม่ได้รู้สึกแบบนั้น

อ่านแบบสบายๆ ไม่ต้องตกใจนะคะ แค่อยากให้คุณแม่และคนในบ้านรู้ว่าสัญญาณแบบไหนที่ไม่ต้องทนต่อแล้ว ยกหูบอกหมอได้เลย เพราะภาวะนี้เจอได้บ่อย และดูแลได้จริง

ซึมเศร้าเกิดตอนท้องได้จริงไหม

Quick Answer: ได้จริงค่ะ องค์การอนามัยโลกประมาณว่าราว 10% ของคนท้องทั่วโลกมีปัญหาสุขภาพจิต ส่วนใหญ่คือภาวะซึมเศร้า

WHO ระบุว่าในประเทศกำลังพัฒนาตัวเลขสูงขึ้นไปอีก ราว 15.6% ระหว่างตั้งครรภ์ ส่วน NHS (ระบบสาธารณสุขของอังกฤษ)อธิบายว่าบางคนเป็นซึมเศร้าหรือวิตกกังวลครั้งแรกตอนท้อง และคนที่เคยเป็นมาก่อนอาจมีอาการกลับมาอีกได้

พูดง่ายๆ คือ ถ้าเรากำลังรู้สึกแบบนี้ ไม่ใช่เพราะเราอ่อนแอหรือไม่รักลูกเลย มันเป็นภาวะทางสุขภาพ เหมือนอีกหลายอย่างที่เกิดได้ตอนท้องค่ะ

ทำไมคนรอบตัวถึงมองข้าม

Quick Answer: เพราะอาการหลายอย่างคล้ายอาการท้องปกติ เช่น เพลีย นอนไม่หลับ กินไม่ลง และเพราะแม่หลายคนไม่กล้าพูด

เรื่องนี้หลุดสายตาง่ายๆ เพราะแบบนี้ค่ะ

  • “ท้องก็เหนื่อยแบบนี้แหละ” ความเพลีย นอนไม่ดี เบื่ออาหาร ถูกเหมาว่าเป็นอาการท้องทั้งหมด
  • “คนท้องอารมณ์แปรปรวนเป็นธรรมดา” ก็จริงอยู่ส่วนหนึ่ง (อ่าน คนท้องอารมณ์แปรปรวน ปกติไหม) แต่พอพูดแบบนี้บ่อยๆ อาการที่หนักและนานเลยโดนมองเป็นเรื่องเล็กไปด้วย
  • แม่รู้สึกผิด ที่ไม่ได้มีความสุขอย่างที่ “ควรจะเป็น” เลยเลือกไม่บอกใคร
  • ผู้ใหญ่หวังดีแต่ปลอบผิดจุด “อย่าคิดมาก เดี๋ยวลูกเครียดตาม” ยิ่งทำให้แม่ไม่กล้าพูดความรู้สึกจริง

สัญญาณแบบไหนที่ควรสงสัยว่าเป็นซึมเศร้า

Quick Answer: ถ้ามีหลายข้อด้านล่างเกือบทุกวันนานเกิน 2 สัปดาห์ ควรบอกหมอที่ฝากครรภ์

Mayo Clinic และ Cleveland Clinic สรุปสัญญาณที่เจอบ่อยไว้แบบนี้

  • เศร้า ว่างเปล่า หรือหมดหวังเกือบทั้งวัน
  • ไม่มีความสุขกับสิ่งที่เคยชอบ ไม่อยากคุยกับเพื่อน
  • รู้สึกไร้ค่า หรือสงสัยว่าจะเป็นแม่ที่ดีได้ไหม (Mayo Clinic ระบุข้อนี้เป็นสัญญาณเฉพาะของคนท้อง)
  • ร้องไห้บ่อย หงุดหงิดง่ายจนตัวเองก็แปลกใจ
  • สมาธิแย่ ตัดสินใจเรื่องง่ายๆ ไม่ได้
  • นอนไม่หลับทั้งที่มีโอกาสนอน หรือนอนเยอะแต่ยังไม่มีแรง
  • เบื่ออาหารมาก หรือกินมากผิดปกติ
  • ไม่สนใจฝากครรภ์ ไม่อยากไปตามนัด ไม่อยากเตรียมของลูก
  • วิตกกังวลหนัก ใจสั่น ตื่นตระหนกโดยไม่มีเหตุ
  • มีความคิดทำร้ายตัวเอง หรือคิดว่าไม่อยากอยู่แล้ว

จุดต่างที่ Cleveland Clinic ย้ำไว้คือ อาการซึมเศร้า ไม่หายไปเองในไม่กี่วัน แต่จะอยู่เป็นสัปดาห์หรือเป็นเดือน และอาจหนักขึ้นเรื่อยๆ

ใครมีโอกาสเป็นมากกว่า

Quick Answer: ใครก็เป็นได้ แต่คนที่เคยซึมเศร้ามาก่อน มีความเครียดสูง หรือขาดคนช่วยเหลือ มีโอกาสมากกว่า

ตัวเสี่ยงที่ Mayo Clinic และ Cleveland Clinic พูดถึง เช่น

  • เคยเป็นซึมเศร้าหรือโรควิตกกังวล หรือมีคนในครอบครัวเป็น
  • ท้องไม่ได้วางแผน
  • ขาดคนสนับสนุน เช่น ห่างจากครอบครัว หรือความสัมพันธ์กับคู่มีปัญหา
  • เครียดเรื่องเงิน งาน หรือเหตุการณ์หนักในชีวิต
  • เคยมีลูกยาก เคยแท้ง หรือท้องนี้มีภาวะเสี่ยง
  • เคยกินยาต้านเศร้าแล้วหยุดเองเมื่อรู้ว่าท้อง
  • นอนไม่หลับเรื้อรัง

ตรงสักข้อก็ไม่ได้แปลว่าต้องเป็นนะคะ แค่เป็นเหตุผลดีๆ ที่จะเล่าให้หมอฟังไว้ตั้งแต่ ฝากครรภ์ครั้งแรก ทีมดูแลจะได้ช่วยสังเกตไปด้วย

ถ้าสงสัยว่าเป็น ต้องทำยังไงต่อ

Quick Answer: เริ่มจากบอกหมอหรือพยาบาลที่ฝากครรภ์ตรงๆ หมอจะประเมินและส่งต่อจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาถ้าจำเป็น

ทำได้เลยตามนี้ค่ะ

  1. พูดกับหมอหรือพยาบาลในนัดฝากครรภ์ หลายโรงพยาบาลมีแบบคัดกรองอารมณ์ให้ทำอยู่แล้ว ตอบตามจริงไปเลย ไม่ต้องพยายามดูดี
  2. ถ้ายังไม่ถึงวันนัด โทรหาแผนกฝากครรภ์ได้ ไม่ต้องรอ
  3. ชวนคนที่ไว้ใจไปด้วย สามี แม่ หรือเพื่อนสนิท ช่วยเล่าอาการที่เขาเห็นได้
  4. ถ้าอยากคุยกับใครก่อน โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

ถ้าไม่รู้จะเริ่มยังไง ลองเปิดด้วยประโยคง่ายๆ แบบนี้ก็ได้ “ช่วงนี้หนูรู้สึกเศร้าเกือบทุกวันมาหลายอาทิตย์แล้วค่ะ ไม่แน่ใจว่าปกติไหม”

รักษายังไง ปลอดภัยกับลูกไหม

Quick Answer: รักษาได้ค่ะ วิธีหลักคือการพูดคุยบำบัด บางคนหมออาจพิจารณาใช้ยาร่วมด้วย ซึ่งมีการรักษาบางอย่างที่ใช้ระหว่างตั้งครรภ์ได้อย่างปลอดภัย โดยให้หมอเป็นคนเลือก

  • พูดคุยบำบัด เช่น การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) ที่ NHS แนะนำ
  • ยา NHS ระบุว่าถ้าจำเป็นต้องใช้ยา หมอจะเลือกชนิดที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับแม่และลูก ในขนาดต่ำที่สุดที่ได้ผล ห้ามซื้อยากินเองเด็ดขาด
  • ถ้ากินยาอยู่แล้ว แล้วเพิ่งรู้ว่าท้อง อย่าหยุดยาเอง ให้ปรึกษาหมอก่อน เพราะการหยุดทันทีอาจทำให้อาการกลับมา
  • การดูแลตัวเองร่วมด้วย นอนให้พอ (ท้องแก่นอนไม่หลับ ทำยังไงดี) ขยับตัวเบาๆ กินให้ได้ และมีคนช่วยแบ่งงาน

Mayo Clinic อธิบายว่าถ้าไม่ได้ดูแล คุณแม่อาจกินนอนไม่ดีและไม่อยากไปฝากครรภ์ และมีโอกาสเป็นซึมเศร้าหลังคลอดมากขึ้น เริ่มดูแลตั้งแต่ตอนท้องเลยช่วยได้ทั้งตอนนี้และหลังคลอดค่ะ

ขอความช่วยเหลือทันทีถ้า…

Quick Answer: ถ้ามีความคิดทำร้ายตัวเองหรือลูกในท้อง โทร 1323 หรือ 1669 ทันที หรือไปห้องฉุกเฉินที่ใกล้ที่สุด

  • มีความคิดอยากตาย หรือวางแผนทำร้ายตัวเอง
  • มีความคิดทำร้ายลูกในท้อง
  • รู้สึกว่าควบคุมตัวเองไม่ได้ หรือได้ยินได้เห็นสิ่งที่คนอื่นไม่เห็น

เบอร์ที่ควรจดไว้

เบอร์ใช้เมื่อ
1323 สายด่วนสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิตอยากคุย รู้สึกไม่ไหว หรือห่วงคนใกล้ตัว โทรได้ตลอด 24 ชั่วโมง
1669 สายด่วนการแพทย์ฉุกเฉินมีเหตุฉุกเฉิน ต้องการความช่วยเหลือด่วน โทรฟรี 24 ชั่วโมง
แผนกฝากครรภ์ของโรงพยาบาลอาการไม่ดีขึ้น อยากนัดก่อนวันนัด

ถ้าคุณเป็นคนในบ้านที่กำลังห่วงใครสักคน อย่ารอให้เขาเป็นฝ่ายพูดก่อนนะคะ ถามตรงๆ ด้วยความห่วงใย แล้วอยู่เป็นเพื่อนจนเขาได้คุยกับคนที่ช่วยได้

คลอดแล้วก็ยังดูแลใจกันต่อได้นะ อ่านเพิ่มที่ คู่มือ 3 เดือนแรกหลังคลอด

ไม่มีความสุขตอนท้อง ไม่ได้ทำให้คุณเป็นแม่ที่แย่เลยค่ะ การกล้าบอกใครสักคนว่า “ไม่ไหว” ก็คือการดูแลทั้งตัวเองและลูกไปพร้อมกันแล้ว

FAQ

คำถามที่แม่ๆ ถามบ่อย

  1. 01คนท้องเป็นซึมเศร้าได้ไหม

    เป็นได้ค่ะ และพบได้ไม่น้อย องค์การอนามัยโลกประมาณว่าราว 10% ของคนท้องทั่วโลกมีปัญหาสุขภาพจิต ส่วนใหญ่คือภาวะซึมเศร้า บางคนเป็นครั้งแรกตอนท้อง บางคนเคยเป็นมาก่อนแล้วกลับมาเป็นอีก

  2. 02อาการซึมเศร้าตอนท้องมีอะไรบ้าง

    เช่น เศร้าหรือว่างเปล่าเกือบทั้งวัน ไม่มีความสุขกับสิ่งที่เคยชอบ รู้สึกไร้ค่าหรือสงสัยว่าจะเป็นแม่ที่ดีไม่ได้ สมาธิแย่ หงุดหงิดง่าย ถอยห่างจากคนอื่น และบางคนมีความคิดทำร้ายตัวเอง ถ้าเป็นเกือบทุกวันนานเกิน 2 สัปดาห์ควรบอกหมอ

  3. 03ซึมเศร้าตอนท้องกับอารมณ์แปรปรวนต่างกันยังไง

    อารมณ์แปรปรวนมาแล้วก็ไป มีวันดีสลับวันแย่ ส่วนซึมเศร้าจะหนักและนาน เป็นเกือบทั้งวันเกือบทุกวัน นานเป็นสัปดาห์ และเริ่มกระทบการกิน การนอน การทำงาน หรือการดูแลตัวเอง

  4. 04คนท้องกินยาต้านเศร้าได้ไหม

    มียาบางชนิดที่แพทย์พิจารณาใช้ระหว่างตั้งครรภ์ได้ โดยชั่งประโยชน์กับความเสี่ยงเป็นรายคน ห้ามซื้อยากินเอง และถ้ากินยาอยู่แล้วแล้วรู้ว่าท้อง ไม่ควรหยุดยาเองทันที ให้ปรึกษาแพทย์ก่อน

  5. 05ซึมเศร้าตอนท้องส่งผลต่อลูกไหม

    ถ้าไม่ได้รับการดูแล คุณแม่อาจกินนอนไม่ดี ไม่อยากไปฝากครรภ์ และมีโอกาสเป็นซึมเศร้าหลังคลอดมากขึ้น การบอกหมอและเริ่มดูแลเร็วจึงดีต่อทั้งแม่และลูก

  6. 06ปรึกษาเรื่องซึมเศร้าที่ไหนได้บ้าง

    บอกหมอหรือพยาบาลที่ฝากครรภ์ได้เลย โรงพยาบาลรัฐหลายแห่งส่งต่อจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาได้ หรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิตได้ตลอด 24 ชั่วโมง ถ้าฉุกเฉินโทร 1669

  7. 07คนในครอบครัวจะสังเกตได้ยังไง

    สังเกตว่าแม่ดูซึมลงต่อเนื่อง ไม่ค่อยพูด ไม่อยากเจอใคร กินหรือนอนเปลี่ยนไป พูดเรื่องรู้สึกผิดหรือไร้ค่าบ่อยๆ หรือไม่อยากเตรียมของลูกเลย ถ้าเห็นหลายข้อ ชวนไปคุยกับหมอด้วยกัน

Ask MamaMapa

มีคำถามที่ยังหาคำตอบไม่เจอ?

พิมพ์มาได้เลย ไม่ต้องบอกชื่อ เราอ่านทุกข้อ และคำถามที่แม่ๆ ถามกันเยอะ เราจะหาหลักฐานแล้วเขียนเป็นบทความให้ค่ะ

เราไม่ใช่แพทย์ ถ้าเร่งด่วนหรือลูกไม่สบาย ปรึกษาคุณหมอหรือโทร 1669 ก่อนนะคะ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

  1. WHO: Perinatal mental health
  2. NHS: Mental health in pregnancy
  3. Mayo Clinic: Depression during pregnancy: You're not alone
  4. Cleveland Clinic: Prenatal Depression
  5. กรมประชาสัมพันธ์: กรมสุขภาพจิต สายด่วน 1323 ตลอด 24 ชั่วโมง

Mental Health

Tips แม่

ลูกอยู่ช่วงไหน? แตะเพื่อเปลี่ยน